رضا سلیمان نوری
خراسان پژوه
چهل روز از مهمان همیشگی رواق دارالذکر حرم مطهر حضرت ثامن(ع) شدن رهبر شهید انقلاب
میگذرد. چهل روزی که دارالذکر را به یکی از نقاط خاص ایران تبدیل کرده است. زائران رضوی در این دوران سعی داشتهاند دقایقی را در این رواق سپری کرده و به مقتدای شهیدشان ادای احترام کنند. آنانی هم که توفیق حضور در مشهد و دیدار نزدیک در این دوره زمانی از آنان سلب شده تلاش کردهاند تا با استفاده از فضای مجازی و رسانههای مختلف خود را با زائران رضوی و بازدید کنندگان قبور ۵ شهید مدفون شده در دارالذکر یعنی رهبر شهید انقلاب و ۴ عضو خانوادهاش همراه کنند. ثمره این تلاش قرار گرفتن کلمه دارالذکر در بین واژههای پرکاربرد فضای مجازی در هفتههای اخیر بوده است. اما هرچند اطلاعات مربوط به نحوه رسیدن
به دارالذکر و زیارت مزار رهبر شهید در فضای مجازی بسیار پرتکرار است اما مطالب مرتبط با تاریخچه این بنا بسیار پر اشتباه و ناقص است. بر همین اساس به بازخوانی منابع پرداختیم تا اطلاعات جامعتر و کاملتری را در این باره تقدیم کنیم.
مدرسهای بدون طلبه
بازخوانی اسناد موجود بازگو کننده این واقعیت است که بنای دارالذکر تا قبل از ایجاد صحن آزادی یا نو بخشی از زمینهای وقف رضوی شده توسط شاه عباس اول صفوی است. محمد احتشام کاویانیان در کتاب شمسالشموس که اختصاص به زندگی حضرت ثامن(ع) و مجموعه بناهای حرم ایشان دارد، در این باره مینویسد:« پس از {احداث} ساختمان صحن نو یک قسمت از اراضی وقفی شاه عباس به طور قناس بین صحن نو و صحن کهنه و بیوتات متبرکه باقی مانده بود، در قسمتی از آن دارالسعاده و دارالضیافه بنا گردید، صحن را متصل به بیوتات متبرکه کرده، قسمت دیگر از آن زمین قناس که پشت زاویه غربی صحن نو و نسبتاً وسیعتر بود پس از ساختمان صحن نو به دستور شاهزاده علی نقی میرزا «حجت السلطان» فرمانفرمای خراسان پسر فتح علی شاه قاجار به نام مدرسه علینقی میرزا ساختمان گردید.»
علینقی میرزا ملقب به رکنالدوله پسر هشتم فتحعلی شاه قاجار است. او سالها از سوی پدر به عنوان حاکم قزوین فعالیت کرد و تنها یک سال در این بین یعنی از سال ۱۲۳۸ تا ۱۲۳۹ قمری والی خراسان بود.
در همین دوره یک ساله بود که وی پس از تکمیل شدن ساختمان صحن قاجاری آن زمان و آزادی کنونی از حاج آقا جان معمار وقت حرم خواست تا مدرسهای را در جانب جنوب غربی این صحن احداث کند. البته علینقی میرزا تکمیل این مدرسه را به چشم خود ندید زیرا پدر او را از والی گری خراسان عزل و به قزوین بازگرداند.
در سالهای بعد هم این شاهزاده چون پس از مرگ پدر از برادر خود ظل السلطان برای رسیدن به شاهی حمایت کرد، مدتی را به دستور برادرزادهاش، محمد شاه در قلعه اردبیل زندانی بود
و بعد هم از زندان گریخته و به روسیه و عثمانی رفت و هیچ گاه به مشهد بازنگشت تا وضعیت مدرسه
خود را ببیند.
به همین دلیل هم اعتمادالسلطنه در مهمترین منبع قاجاری شناخت بارگاه ملک پاسبان رضوی؛ یعنی کتاب مطلع الشمس بهرغم اشاره به تمام مدارس مشهد، کوچکترین مطلبی درباره این مدرسه نمینویسد و تنها نام آن را به هنگام ترسیم نقشه حرم مطهر رضوی ذکر میکند. طبق این نقشه، مدرسه دارای حیاطی در مرکز و حجرههایی در دو طبقه، در اطراف بوده و قسمت غربی آن تالاری شبیه مَدرسه داشته است. حیاط مدرسه ۳.۱۶ متر طول و ۱۴ متر عرض داشته و از صحن نو درهایی به آن باز میشده است.
نویسنده شمس الشموس درباره نقشه ساختمان مدرسه چنین مینویسد:« در هر یک از جنوب و شمال فضای حیاط مدرسه سه اطاق دو اشکوبه بنا گردید. در طرف شرقی از سه حجره صحن نو درهایی
به حیاط مدرسه که طول آن ۳۰/۱۶ سانتیمتر و عرض آن ۱۴ متر و مساحت آن مجموعاً ۲۳۸ متر بود باز
نمودند.»
نخستین اشاره به این مدرسه در اسناد آستان قدس، مربوط به هزینههای جاری آن در سال ۱۲۵۰ قمری است. دیگر اسناد نیز به تعمیر مدرسه در سال ۱۲۵۳ قمری، مقاطعه خاکبرداری آن در ۱۲۶۰ قمری و ساخت طاق سردر مدرسه در سال ۱۲۶۲ قمری اشاره دارد. بر این اساس، به نظر میرسد ساخت مدرسه علینقی میرزا یحرم امام رضا (ع) در زمان حکمرانی علینقیمیرزا آغاز شده، و بهتدریج طی سالهای بعد به اتمام رسیده است؛ بهویژه آنکه هزینههای روشنایی مدرسه از سال ۱۲۶۵ قمری در اسناد آمده است.
با این وجود، این بنا هیچگاه شکل مدرسه به خود نگرفت و بیشتر محل استقرار دفاتر اداری و خدمه آستان قدس بود؛ بهگونهایکه در همان زمان از مدرسه بهعنوان کشیکخانه خدام یاد شده است. همچنین در قسمتی از مدرسه، میرزا علیرضا مستوفی مهمانخانهای ساخته بود که در اسناد با نام اتاق مهمانخانه علینقیمیرزا آمده است. این وضعیت تا دوران تولیت میرزا سیفالدوله قاجار ادامه داشت
و در این دوره پس از انتقال کتابخانه آستان قدس از ضلع جنوب شرقی ایوان نادری، قسمت فوقانی مدرسه بهعنوان مخزن کتابخانه آستان قدس رضوی مورداستفاده قرار گرفت. در نتیجه تمام مدرسه جزو اماکن متبرکه شد.
تبدیل از مدرسه به رواق
فضای مدرسه علینقی میرزا تا سال ۱۳۴۲ در اختیار کشیک خانه خدام و کتابخانه رضوی بود اما در این سال سپهبد امیر عزیزی نایبالتولیه وقت با توجه به نزدیک بودن این مکان به روضه منوره و قرار گرفتن آن در مسیر تشرف زائران، تبدیل این مدرسه به یک رواق را در دستور کار قرار داد. به همین دلیل سقف مدرسه پوشانده و دیوارهایش کاشی شد و بدینگونه قسمتی از مدرسه که آسایشگاه خدام بود به رواق دارالعزه و حیاط آن به رواق دارالذکر تبدیل شد.
نویسنده شمس الشموس در این باره چنین مینویسد:«در سال ۱۳۴۳ خورشیدی جهت توسعه جا برای زوار به دستور تیمسار امیر عزیزی نایب التولیه، آسایشگاه پاسداران، از سالن غربی تحتانی به مدرسه علی نقی میرزا به اتاق فوقانی آن که در تصرف کتابخانه بود انتقال یافت. آسایشگاه مزبور را که سه درگاه و در بزرگ به فضای مدرسه داشت و طول آن بیش از ۱۱ متر و عرض آن جدای از شاهنشینهای جانبی ۳ متر و ۱۲ سانتیمتر و ارتفاع {آن} ۴ متر و ۳۵ سانتیمتر بود، تعمیرات اساسی و آینهکاری زیبایی شد؛ فرش کف و ازاره آن را سنگ مرمر زیبایی کرد، سه چهل چراغ برقی آویخته و در آن سردابهایی در سه طبقه جهت دفن اموات ساخت، گذشته از آن که مبالغ هنگفتی بابت حق الدفن عاید آستان قدس میگردد، رواق زیبایی شده
به دارالعزه موسوم گردید.
در سال ۱۳۴۳ش. پس از ساختمان دارالعزه به دستور سپهبد امیر عزیزی نایب التولیه فضای مدرسه علینقیمیرزا را با تیر آهن و بتون آرمه مسقف نموده، سقف آن را مقرنس کاری نمودند، مشغول
آینه کاری سقف گردید، دیوارهای چهار طرف آن سنگ مرمر عالی کرده مشغول کاشیکاری زیبا بودند که نایب التولیه تغییر نمود. سپهبد نادر باتمانقلیچ به نیابت تولیت منصوب شد، اتمام آینهکاری سقف
و کاشیکاری دیواره مدتی راکد ماند.
در اواخر دوره وی آینهکاری سقف شروع ولی به اتمام نرسید، پس از ورود باقر پیرنیا، نایبالتولیه جدید در سال ۱۳۴۶ش. آینهکاری مقرنس سقف به اتمام رسید. کاشیکاری معرق ممتاز دیوارها که ضمن آن اخبار و روایات صحیحه منقوش گردیده است پایان یافت و دارالذکر موسوم گردید.»
علت نامگذاری این رواق به دارالذکر، به فلسفه وجودی و کاربریهای تعیینشده برای آن مربوط میشود. کلمه «ذکر» در فرهنگ اسلامی به معنای یادآوری خداوند، تسبیح، تهلیل و تمرکز بر ذات باریتعالی است. از آنجا که این فضا پس از بازسازی به منظور ایجاد مکانی آرام برای عبادت فردی، قرائت ادعیه، تلاوت آیات قرآن کریم و برگزاری مجالس ذکر و مناجات اختصاص یافت، نام دارالذکر به معنای «خانه ذکر و یاد خدا» برای آن برگزیده شد. این نامگذاری به زائران یادآوری میکند که با ورود به این حریم، ذهن و زبان خود را به ستایش پروردگار معطر سازند.
معماری رواق
رواق دارالذکر دارای ابعادی در حدود ۹ متر عرض و بیش از ۱۵ متر طول است و ارتفاع سقف آن به حدود ۹ متر میرسد. این تناسبات هندسی فضایی رفیع و دلباز را ایجاد کرده است که حس معنویت و عظمت را به زائران القا میکند. حسی که از زمان تدفین رهبر شهید انقلاب اسلامی در این رواق بسیار بیشتر و شورانگیزتر شده است. این رواق سه درگاه بزرگ در غرب به دارالعزه، سه درگاه بزرگ به صحن آزادی، دفتر اداری حرم و کفشداری شماره هفت، یک درگاه کوچکتر به همان کفشداری در شرق، سه درگاه در شمال به دفتر امانات نقدی و دفتر بخش خدام، پنج درگاه در جنوب رواق به دارالسرور و یک راه پله به دارالزهد دارد. درهای چوبی رواق همگی مشبک ساده به رنگ قهوهای و فاقد تزئیناتاند.
پوشش سقف و دیوارهها به جز ازارهها از کاشی معرق بسیار نفیس و پرکار است. تاسهبندی سقف رواق شامل سه تاسه بزرگتر در امتداد شمالی-جنوبی در میانه و شش تا سه در هر یک از دو طرف آن است. کاربندی تاسهها به گونهای است که چهار کنج هر تاسه مقرنسکاری شده و در وسط به شمسهای با نقش ستاره دوازده پر منتهی میشود که داخل آن با نقوش گره هندسی پر شده است. تمام فضای اطراف هر شمسه با نقوش اسلیمی و خطایی به رنگهای سفید، زرد، فیروزهای، سبز و لاجوردی آراسته شده است. همچنین تاسه میانی رواق، کتیبه ثلث زیبایی به رنگ سفید بر زمینه لاجوردی و نورگیری در مرکز دارد. دیوارهای رواق با کاشی معرق قاببندی شده و در این قابها نقوش اسلیمی و هندسی به صورت یک قاب در میان به رنگهای متنوع لاجوردی، سبز، زرد و قهوهای اجرا شده است.
تزئینات لچکی بالای درگاهها به صورت اسلیمیهای درشت و ریز، ترنج و گلبوته است. در بالای لچگی
هر درگاه یک قاب کتیبه به خط ثلث بر زمینه لاجوردی وجود دارد که متن آنها بیشتر روایاتی از حضرت امام رضا(ع) و چند آیه قرآنی است. ازاره بنا به ارتفاع یک و نیم متر از سنگ کرم رنگ و کف آن از سنگ مرمر یشمی است. کف این رواق در حدود چهل سانتیمتر از دارالسرور بلندتر و در حدود هفتاد سانتیمتر از دارالزهد کوتاهتر است.
رسیدن خدمت امام شهید
اکنون زائران برای حضور در دارالذکر و زیارت مرقد رهبر شهید انقلاب از چهار مسیر مختلف میتوانند به این رواق تردد کنند که دو مسیر ویژه برادران و دو مسیر ویژه خواهران است. زائران آقا در مسیر نخست از صحن آزادی وارد رواق دارالسرور میشوند و پس از عبور از این رواق به روضه منوره مشرف میشوند و در ادامه از مسیر دارالعزه به رواق دارالذکر هدایت خواهند شد و در مسیر دوم از طریق مسجد گوهرشاد و شبستان گرم، به رواق دارالعزه و سپس رواق دارالذکر، دسترسی پیدا میکنند. همچنین بانوان زائر در مسیر نخست، از صحن بعثت وارد رواق دارالعباده میشوند و سپس از طریق رواق دارالزهد به رواق دارالذکر مشرف میشوند و در مسیر دوم از طریق مسجد گوهرشاد، شبستان گرم و سپس رواق دارالزهد، به رواق دارالذکر میرسند.
منابع:
مطلع الشمس اثر اعتمادالسلطنه
شمش الشموس اثر محمداحتشام کاویانی
تاریخ آستان قدس رضوی اثر عزیزالله عطاردی
پرتال خبری آستان قدس رضوی
شما چه نظری دارید؟